ZAPRASZAMY DO GALERII PRAC

 

 

       Rzeźby sakralne autorstwa Pawła Brylińskiego zgromadzone w listopadzie 2014 roku na wystawie zorganizowanej przez Bibliotekę Publiczną im. Stefana Rowińskiego z okazji 200 rocznicy urodzin autora i aktualnie prezentowane na Portalu Biblioteki zostały odkryte i oeństwo Ewy i Michała Chmielewskich.

 

       Krzyże  i kapliczki przydrożne bardzo długo nie stanowiły szczególnego tematu badań. W XIX wieku wraz z odkryciem „ludowości” wiejskich źródeł  kultury 

i poszukiwaniem polskiej tożsamości narodowej, głównym  zainteresowaniem badaczy cieszyły się: folklor z bogactwem opowiadanych tekstów bajek, legend, przysłów i pieśni oraz budownictwo, snycerka i sztuka  obrzędowa.  Spisywane  materiały stały się inspiracją dla całego pokolenia  artystów epoki Romantyzmu  i Młodej Polski. W malarstwie pojawiały się niekiedy krajobrazy 

z  malowniczymi  „Bożymi Mękami”, tajemniczym  rozdrożem  chronionym przez  wysoki krzyż oraz postacie Chrystusa Frasobliwego w kapliczkach przydrożnych.

W Wielkopolsce zjawisko  przydrożnej rzeźby kultowej  dostrzeżono  na  łamach „Przyjaciela  Ludu” wydanego w Lesznie w  1839 roku. W artykule zwrócono uwagę na rzeźby Walentego z Grabonoga - twórcy kilku  przydrożnych  kapliczek w  okolicach Gostynia. Również  Oskar Kolberg  o nim wspomina a w opisie  kraju w tomie I Wielkiego Księstwa Poznańskiego krótko charakteryzuje cechy wielkopolskich krzyży przydrożnych jako często przedstawień wielofiguratywnych.

Na  początku wieku XX Zofia Szembekówna z Siemianic  k. Kępna wraz ze  swoja  starszą siostrą  Jadwigą zebrała szereg informacji o  krzyżach i rzeźbach przydrożnych okolic Ostrowa Wielkopolskiego. Wykonała  ona  kilka  fotografii  oraz opisów słupów i krzyży Pawła Brylińskiego choć w opublikowanym  materiale pt. Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolski („Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 1912, t. 12) nie  podawała  jego nazwiska.

Prawdopodobnie kilka rzeźb Pawła Brylińskiego znalazło się w kolekcji Heleny i Wiesławy Cichowicz w ich Zbiorach Ludoznawczych otwartych dla zwiedzających w 1911 roku w ramach Muzeum Mielżyńskich w Poznaniu. 

       W okresie międzywojennym kolekcja Pań Cichowicz udostępniona była 

w formie  odrębnego Działu Ludoznawczego w Muzeum Wielkopolskim. 

W zbiorach tych przeważały stroje ludowe z różnych regionów Wielkopolski choć w  jednej z gablot  zobaczyć można było krucyfiks Pawła Brylińskiego. Koszmar II Wojny Światowej zniszczył niemalże całość zbiorów. Ocalałe cudem zaledwie kilka obiektów znalazło swe miejsce w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Poznaniu. Prywatne  zbiory Wiesławy Cichowicz na podstawie testamentu zostały przekazane dla Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu początkując otwarcie w 1980 r. Działu Sztuki Ludowej w tym Muzeum. Tu też znalazł  swoje miejsce eksponowany przed wojną krucyfiks 

z Bukownicy k. Ostrzeszowa. Dzięki zainteresowaniom ks. Kanonika Stefana Tomaszkiewicza – ówczesnego Dyrektora Muzeum, bardzo rozbudowano zbiory rzeźby z wielkopolskich kaplic przydrożnych. W kolekcji tej  znalazły się  także wybitne  dzieła Pawła Brylińskiego – m. innymi Matka Boska Bolesna z Bukownicy,  św. Jan Chrzciciel z Mikstatu,  św. Florian z Ołoboku. 

Bez wątpienia inicjatorem najważniejszych badań nad spuścizną Pawła Brylińskiego był Stanisław Błaszczyk, który jako pierwszy, już w  latach 30 tych XX wieku, zwrócił uwagę na wyjątkowość koncepcji ikonograficznej krzyży rejestrowanych w południowej Wielkopolsce. Uznał je za dzieło jednego artysty -  Pawła Brylińskiego z Masanowa. Zebrał  też  zapamiętane  jeszcze w  terenie  opowieści o  samym artyście  oraz  wyniki swoich prac  porównawczych opublikował w dwóch  artykułach: „Boże Męki nad  Baryczą i Ołobokiem”  zamieszczonym w Kurierze  Literacko - Naukowym  w 1935 r oraz  „Wielkopolscy świątkarze” w numerze 7  Prosto z mostu z 1937 roku.

Po wojnie Stanisław Błaszczyk podjął się  kierowania Muzeum Etnograficznym w Poznaniu, które z  czasem włączone zostało do Muzeum Narodowego jako Oddział. Od samego początku rekonstruowania kolekcji zbiorów  etnograficznych, prawie w  całości zniszczonych  w  trakcie  wojny, głównym punktem tworzonej  kolekcji sztuki ludowej  stała  się  rzeźba  kultowa. Tu ogromna wiedza i doświadczenia Stanisława Błaszczyka zaowocowały  zebraniem pokaźnej i reprezentatywnej dla Wielkopolski kolekcji rzeźb znanych dawnych artystów ludowych: Franciszka Nowaka, Pawła Brylińskiego, Walentego z  Grabonoga, Józefa Glogera, Andrzeja  Majchrzaka z  Karchowa, i innych.

Intensywne  badania terenowe prowadzone  w  latach 50, 60 oraz w niewielkim stopniu w latach 70 XX wieku  pozwoliły wykupić  lub otrzymać  jako dar 20 rzeźb oraz  kilka fragmentów zniszczonych krzyży. Ponad to badania terenowe  dały opisy ponad  50 rzeźb Pawła Brylińskiego, które  zostały  zanotowane w 28 miejscowościach okolic Ostrowa Wielkopolskiego, Kępna, Ostrzeszowa, Wieruszowa i Pleszewa.

         Najcenniejszymi w kolekcji Muzeum Etnograficznego w Poznaniu są:  najstarszy znany słup Brylińskiego z Chrystusem Frasobliwym  z Ołoboku z 1840 r., zespół 9 rzeźb z krzyża przydrożnego z Masanowa, w tym rzeźby: pelikana, św. patronów  Antoniego i Franciszka i wielokrotnie  publikowana w  wielu wydawnictwach  scena Adama i Ewy pod  rajską  jabłonią. Do kompletu z Masanowa należy też  figura św. Anny Smotrzeć z doskonale  zachowaną autentyczną polichromią . W zbiorach Muzeum w  Poznaniu  znajdują  się  także rzeźby z krzyża przydrożnego w Tarchałach Wielkich z monumentalną  sylwetką Chrystusa Ukrzyżowanego oraz  figurą  Matki Boskiej Bolesnej. 

Ostatnim pozyskanym do zbiorów obiektem Pawła Brylińskiego jest  rzeźba  św. Franciszka z kapliczki przydrożnej w Pieruszycach k. Pleszewa. Tą  znakomitą  rzeźbę potwierdzającą kunszt rzeźbiarski Brylińskiego otrzymano kilka lat temu w zamian za wykonanie wiernej kopii, którą uroczyście poświęcono w jej naturalnej przestrzeni ceglanej kapliczki w Pieruszycach.  

Także w zbiorach Wielkopolskiego Parku Etnograficznego Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy znajduje się bardzo skromna liczebnie, ale tematycznie reprezentatywna kolekcja rzeźb autorstwa Pawła Brylińskiego. Muzealną kolekcję tworzą zaledwie cztery rzeźby, jednak oddają one w pełni zakres twórczości Brylińskiego i sposób przedstawiania postaci. Są to: 

- Anioł z kielichem, pochodzący z krzyża, na którym umieszczony był tuż pod poprzeczką tak, aby zbierać do kielicha krew spływającą z przebitego boku Chrystusa;

 - Chrystus Frasobliwy, pochodzący z kapliczki słupowej 

- Jan Nepomucen, rzeźba pochodząca z murowanej kapliczki stojącej niegdyś nad rzeką;

 - Chrystus Ukrzyżowany, niewielka pasyjka z krzyża zdobiącego zapewne dawne wnętrze domu chłopskiego. 

 

        W dwieście lat od urodzenia Mistrza z Masanowa jego twórczość fascynuje znawców i zachwyca  tych, którzy znają jego rzeźby stojące  jeszcze  w wielkopolskim krajobrazie. Ciągle odnajdywane są  nieznane dotąd dzieła Brylińskiego, który tak hojnie obdarzył nimi południowe powiaty Wielkopolski. Z czasem, być może  i one  trafią do kolekcji Muzeów a wykonana wierna ich kopia nadal będzie patronować okolicy.

Witold Przewoźny

 

 

 

 
  Szukaj


 

 

 

 

 

KATALOGI ON-LINE
 

 


 

 

 

  

 

 



( trwa aktualizacja )

 

nasza strona na


 

Kartoteka Regionalna
    i Zagadnieniowa

 


 

 

 

E-mail:
Powiadamiaj
 
 

NEWSLETTER
Biblioteka Ostrów

Bądź na bieżąco! Zapisz się na listę subskrybentów!

 


           

 

Copyright 2012 Biblioteka Publiczna w Ostrowie Wielkopolskim   |      Zaloguj